​Trong chiến lược phát triển công nghiệp, cửa khẩu, cảng biển, cảng cạn và sân bay là những đầu mối quan trọng kết nối các khu vực sản xuất với nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu thụ. Mỗi loại hình hạ tầng đảm nhận một chức năng riêng, từ vận tải hàng hóa xuyên biên giới, xuất nhập khẩu đường biển đến trung chuyển container và vận tải hàng không.

Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050định hướng phát triển các hành lang kinh tế gắn với hệ thống giao thông và những trung tâm sản xuất, nhằm tăng cường liên kết vùng, nâng cao năng lực logistics và mở rộng không gian công nghiệp. Trong bối cảnh đó, việc đánh giá lợi thế vị trí khu công nghiệp (KCN) cần dựa trên khả năng kết nối thực tế với từng đầu mối vận tải, thay vì chỉ xem xét khoảng cách địa lý.

Cảng biển giữ vai trò kết nối khu công nghiệp với thị trường quốc tế

Cảng biển là đầu mối quan trọng trong hoạt động xuất nhập khẩu, đặc biệt đối với các ngành sản xuất có nhu cầu vận chuyển container thường xuyên, hàng rời hoặc nguyên liệu khối lượng lớn. Khả năng tiếp cận các tuyến hàng hải quốc tế giúp doanh nghiệp tổ chức vận chuyển, mở rộng thị trường và kiểm soát chi phí logistics.

Tại Hải Phòng, sự phát triển của hệ thống cảng biển gắn với mạng lưới KCN tạo nên mối liên kết giữa sản xuất công nghiệp và dịch vụ logistics. Đơn cử như KCN Nomura – Hải Phòng giai đoạn 2 nằm gần Quốc lộ 5 và cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, cách cảng Hải Phòng khoảng 12 km và cảng quốc tế Lạch Huyện khoảng 40 km.

Dự án này là ví dụ điển hình cho việc sở hữu vị trí kết nối với các đầu mối logistics quan trọng, vô cùng lợi thế tiếp cận hạ tầng cảng biển trong định hướng phát triển công nghiệp tại Hải Phòng.

Tuy nhiên, khoảng cách gần cảng chưa đủ để khẳng định hiệu quả vận tải của một KCN. Nhà đầu tư còn cần xem xét năng lực tiếp nhận hàng hóa, lịch tàu, thời gian vận chuyển container, chi phí xếp dỡ và điều kiện kết nối từ nhà máy đến cảng.

Bảng đối chiếu mang tính định hướng đánh giá theo từng loại đầu mối, không thay thế dữ liệu thực tế của từng công trình.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu quy mô lớn, sự phù hợp giữa dịch vụ cảng biển và đặc điểm hàng hóa có ý nghĩa không kém vị trí địa lý. Một KCN ở xa cảng hơn nhưng có tuyến vận tải ổn định vẫn có thể đáp ứng tốt nhu cầu giao nhận và phân phối hàng hóa.

Cảng cạn hỗ trợ trung chuyển hàng hóa và kết nối các phương thức vận tải

Khác với cảng biển, cảng cạn (ICD) là đầu mối logistics trong nội địa, thực hiện các chức năng như tiếp nhận, lưu giữ, gom và chia hàng container, đồng thời cung cấp dịch vụ hỗ trợ vận tải, hải quan theo phạm vi được phép.

Tiêu biểu, KCN Đồng Văn III Taseco tại khu vực Đồng Văn, tỉnh Ninh Bình (trước đây thuộc Hà Nam). KCN có quy mô 223 ha, nằm gần cao tốc Cầu Giẽ – Ninh Bình, Quốc lộ 1A và Quốc lộ 38. Hồ sơ cũng đề cập ICD Tân Cảng Đồng Văn trong hệ thống hạ tầng logistics phục vụ khu vực.

Việc hình thành mạng lưới cảng cạn gần các khu vực sản xuất có thể hỗ trợ doanh nghiệp tập kết, lưu trữ container và tổ chức vận chuyển hàng hóa đến cảng biển. Qua đó, doanh nghiệp có thêm lựa chọn trong bố trí kho bãi và quản lý luồng hàng xuất nhập khẩu.

Dù vậy, khả năng khai thác ICD cần được xem xét theo từng địa điểm cụ thể. Không phải mọi cảng cạn đều có cùng năng lực tiếp nhận container, dịch vụ hải quan hoặc điều kiện kết nối đa phương thức. Nhà đầu tư cần xác minh tình trạng vận hành, các dịch vụ được cung cấp và khả năng kết nối từ cảng cạn đến KCN và cảng biển.

Xem thêm: Hành lang kinh tế Bắc - Nam: Khu công nghiệp kết nối ra sao trong chuỗi cung ứng liên vùng?

Cửa khẩu tạo lợi thế phát triển chuỗi cung ứng xuyên biên giới

Đối với các vùng công nghiệp có hoạt động giao thương với quốc gia láng giềng, cửa khẩu là đầu mối quan trọng trong việc nhập khẩu nguyên liệu, tiếp nhận linh kiện và xuất khẩu thành phẩm. Lợi thế này đặc biệt có ý nghĩa với những doanh nghiệp tổ chức chuỗi cung ứng xuyên biên giới bằng đường bộ hoặc đường sắt.

Tại Lạng Sơn, hệ thống cửa khẩu kết hợp với các tuyến giao thông liên vùng là một trong những yếu tố được chú trọng trong phát triển công nghiệp và logistics.

Theo hồ sơ quy hoạch từ chủ đầu tư, KCN VSIP Lạng Sơn có quy mô 599,76 ha, nằm tiếp giáp cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn và tuyến đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn. Dự án cách cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị khoảng 83 km và cửa khẩu Tân Thanh khoảng 94 km, với định hướng thu hút các ngành điện tử, cơ khí, công nghiệp hỗ trợ, chế biến và sản xuất hàng tiêu dùng.

Vị trí trên hành lang giao thông kết nối với các cửa khẩu tạo tiềm năng cho doanh nghiệp tiếp cận thị trường Trung Quốc và tổ chức hoạt động vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới. Tuy nhiên, mức độ thuận lợi còn phụ thuộc vào tuyến vận tải được sử dụng, năng lực thông quan và đặc điểm hàng hóa.

Đối với những KCN định hướng thu hút doanh nghiệp xuất nhập khẩu qua biên giới, việc đánh giá cần bao gồm loại hình cửa khẩu, thời gian hoạt động, khả năng xử lý hàng hóa, điều kiện kho bãi và các yêu cầu kiểm tra chuyên ngành. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian giao nhận, đặc biệt với hàng hóa cần vận chuyển thường xuyên hoặc có yêu cầu bảo quản riêng.

Sân bay đáp ứng nhu cầu vận tải nhanh của các ngành công nghiệp

Trong chuỗi cung ứng công nghiệp, vận tải hàng không thường phù hợp với hàng hóa có giá trị cao, khối lượng không lớn hoặc yêu cầu giao nhận trong thời gian ngắn. Những ngành như điện tử, linh kiện công nghệ, thiết bị y tế và một số lĩnh vực sản xuất chuyên biệt có thể sử dụng phương thức này để đáp ứng tiến độ cung ứng.

Tại khu vực phía Bắc, các KCN thuộc Bắc Ninh và Thái Nguyên được phát triển gắn với mạng lưới giao thông kết nối sân bay quốc tế Nội Bài, tạo thêm lựa chọn vận chuyển cho doanh nghiệp sản xuất.

Trong khi đó, KCN Yên Bình 3 tại Thái Nguyên cách sân bay quốc tế Nội Bài khoảng 35 km, đồng thời có khả năng tiếp cận cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên. Dự án định hướng thu hút công nghiệp công nghệ cao, điện tử, viễn thông, cơ khí chính xác và công nghiệp hỗ trợ.

Những trường hợp này cho thấy khả năng tiếp cận sân bay là một yếu tố đáng chú ý khi đánh giá địa điểm công nghiệp, nhất là với doanh nghiệp có yêu cầu cao về thời gian giao nhận. Tuy nhiên, lợi thế vận tải hàng không chỉ thực sự hình thành khi sân bay có dịch vụ hàng hóa phù hợp, đáp ứng được lịch trình, công suất và chi phí vận chuyển.

Do đó, việc lựa chọn KCN gần sân bay cần được đặt trong tổng thể chuỗi logistics, thay vì xem khoảng cách đến nhà ga hàng không là yếu tố quyết định.

Đánh giá lợi thế khu công nghiệp cần dựa trên toàn bộ chuỗi logistics

Từ các trường hợp trên có thể thấy, cảng biển, cảng cạn, cửa khẩu và sân bay đảm nhận những chức năng riêng nhưng đều tham gia vào quá trình kết nối khu vực sản xuất với thị trường.

Phát triển hạ tầng logistics qua các cảng biển tạo lợi thế cho các KCN trong giao thương hàng hóa. Ảnh: Báo Chính phủ

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu hàng container, khả năng tiếp cận cảng biển và ICD có thể giữ vai trò quan trọng. Những doanh nghiệp giao thương với thị trường láng giềng cần chú trọng kết nối cửa khẩu và điều kiện thông quan, trong khi các ngành sản xuất có yêu cầu giao hàng nhanh có thể quan tâm nhiều hơn đến sân bay và hệ thống kho vận.

Tuy nhiên, cùng một khoảng cách vận chuyển, sự khác biệt về thời gian chờ tại đầu mối, năng lực xếp dỡ, lịch trình vận tải và điều kiện đường kết nối có thể tạo ra chênh lệch đáng kể về chi phí logistics.

Vì vậy, khi lựa chọn KCN, nhà đầu tư cần đối chiếu đồng thời phương thức vận tải, năng lực khai thác, loại hàng hóa phù hợp và khả năng kết nối chặng cuối từ nhà máy đến các đầu mối logistics.

Đặc biệt, trạng thái phát triển hạ tầng cần được phân biệt rõ. Những công trình đã vận hành phản ánh năng lực kết nối hiện tại, dự án đang xây dựng cho thấy khả năng cải thiện trong trung hạn, còn các đầu mối mới nằm trong quy hoạch là cơ sở để đánh giá tiềm năng dài hạn.

Lợi thế của một KCN vì thế không chỉ nằm ở số lượng đầu mối giao thông xung quanh mà còn ở khả năng khai thác hiệu quả những kết nối phù hợp với nhu cầu sản xuất. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp đánh giá địa điểm đầu tư toàn diện hơn, đồng thời phân biệt được lợi thế logistics hiện hữu với triển vọng phát triển trong tương lai.

Xem thêm: Hạ tầng giao thông đến năm 2030 tác động thế nào đến vị trí khu công nghiệp?